Was al eens eerder in het Koninklijk Paleis in Amsterdam geweest. Leuk om de mooie vertrekken te zien, maar het meest onder de indruk was ik toch van de beelden die het paleis domineren. Niet in de laatste plaats de Vierschaar. Nu met de tentoonstelling over de ‘huisbeeldhouwer’ Artus Quellinus me verdiept in de erken.
De tentoonstelling in de ruimten rond de Burgerzaal, biedt een fraai overzicht van de ontwerpen of voorstudies en toonmodellen in terracotta en de uiteindelijke werken. En daar blijft het niet bij, In de overzichtstentoonstelling rond Quellinus (1609 – 1668) zijn ook topstukken uit musea, kerken en privécollecties uit tal van landen bijeengebracht.
Niet alleen veel kleine werken of ontwerpen zijn te bezichtigen. Bijzonder indrukwekkend zijn de meer dan manshoge topstukken. Zoals het heiligenbeeld van Petrus (met omgekeerd kruis en de kraaiende haan) uit de Antwerpse St.-Andrieskerk en de fontein van Pallas Athene uit Museum Kurhaus Kleve. Het was een cadeau van het stadsbestuur van Amsterdam aan prins Johan Maurits. Ze sierde als fontein zijn park in Kleef (Kleve).
Belangrijkste beeldhouwer
Wat van ver komt is lekker, maar het leukst vind ik vandaag toch de tientallen terracotta (gebakken klein) voorstudies (‘bozzetto’) voor de beelden die in het paleis te zien zijn.
Quellinus heeft ze niet voor het paleis gemaakt, maar voor het stadsbestuur van Amsterdam, want het monument op de Dam (van de hand van architect Jacob van Campen) had van oorsprong de functie van stadhuis.
Het stadsbestuur wilde pronken met zijn functie en gaaf Quellinus zo te zien de vrije hand. Niet verwonderlijk. Hij was zowel in Vlaanderen – waar hij vandaan kwam – als in de Nederlandse Republiek de belangrijkste beeldhouwer van zijn tijd.
De tentoonstelling is mooi opgezet, want een aantal van die voorstudies zijn geplaatst bij de uiteindelijke marmeren beelden in het paleis. Zoals dat van Saturnus die zijn zoontje vasthoudt (en daarna zou opeten omdat voorspeld was dat hij door een van zijn kinderen zou worden gedood). Een schilderij met hetzelfde thema van Peter Paul Rubens diende als inspirtatie.
In een vitrine is het toonmodel te zien en een zachte schijnwerper attendeert de bezoeker op het uiteindelijk resultaat in de muur er achter.
Mooie uitleg ook bij een aantal werken als het gaat om de inspiratie van Quellinus. Zo is het Salomonsoordeel (in de Vierschaar, waarover straks meer) ter herleiden naar een schilderij dat Peter Paul Rubens maakte voor het stadhuis van Brussel. Wel met een aanpassing. In Rubens’ schilderij zit koning Salomo links en kijk je schuin in de scene. Quellinus ‘draaide camera’ en zette Salomo in het midden.
Afgeknipt haar
Als je de werken van Quellinus ziet, snap je wel waarom het Amsterdamse stadsbestuur destijds (rond 1650) het oog op hem heeft laten vallen. De personages en (fantasie)dieren, of ze nu groot zijn of klein, lijken je echt aan te kijken, of zo uit een muur te stappen. Ontroerend mooi.
En hij had oog voor details. In het beeld Simson en Delila (de vrouw in het Bijbelverhaal die Simsons lange haar afknipt zodat hij zijn kracht zou verliezen), zie je op de grond het afgeknipte haar liggen…
‘Het licht der beelthouwerye onzer eeuwe’, zo noemde de dichter Joost van den Vondel zijn tijdgenoot. Vondel vergeleek hem zelfs met Phidias, de beroemdste beeldhouwer uit de Griekse oudheid.
Het paleis heeft aan werken van Quellinus niet te klagen. Voor wie de naam toch niets zegt, kent wel het van buiten altijd zichtbare beeld van zijn hand: Atlas die de wereld draagt, hoog boven op het dak van het paleis.
Het meest indrukwekkend binnen is toch wel de Vierschaar, beneden. De Vierschaar was de ruimte waar in een publieke ceremonie de doodstraf werd uitgesproken. Tegen de achterwand geven drie grote reliëfs voorbeelden van goede rechtspraak. Hoogtepunten zijn de levensgrote vrouwenfiguren die Straf en Berouw verbeelden en de dramatische reliëfs, waaronder het eerder genoemde Bijbelse verhaal Zie de foto boven dit verhaal.
Het Oordeel van Salomo:
>> Twee vrouwen die samen in een huis woonden, hadden ongeveer gelijktijdig een zoon gekregen. De ene baby was gestorven. Beide vrouwen eisten het levende kind op. Ze vroegen Salomo een oordeel te vellen. Er was geen mogelijkheid om aan te tonen wie de waarheid sprak. Salomo stelde voor het levende kind in tweeën te hakken en de helften eerlijk te verdelen. De ene vrouw was bereid dat te aanvaarden, de andere maakte bezwaar en zei dat ze het kind liever levend in handen van de andere vrouw zag. Salomo concludeerde dat de tweede vrouw de echte moeder was en gaf haar het levende kind.<<
Dodenmasker
De werken van Quellinus worden omgeven met dat van zijn leerlingen, onder wie Rombout Verhulst. Van hem is onder andere het gipsen doodsmasker van Michiel de Ruyter te zien, dat hij als voorbeeld gebruikte voor het praalgraf voor de zeeheld in de Nieuwe Kerk in Amsterdam, pal naast wat nu het paleis is.
Quellinus blijkt een belangrijke inspirator te zijn geweest voor de beeldhouwkunst in de tweede helft van de zeventiende eeuw in wat toen heette de Republiek der Nederlanden en daarbuiten.
Dit alles zelf zien? De tentoonstelling Artus Quellinus, beeldhouwer van Amsterdam is nog te bezoeken tot het einde van deze maand. Een aanrader. De Museumkaart is geldig.
Puffinnest 