Puffinnest

Laatste trip voor dit proefpensioen heeft me vandaag naar Leeuwarden gebracht. Nee, nu niet om het Ljouwerter skûtsje op te zoeken, maar voor een bezoek aan het Fries Museum voor de tentoonstelling Wij Vikingen.

Vikingen zijn me als Scotlandbezoeker niet vreemd. Zeker Orkney en Shetland ademen de sfeer van de vroegere veroveraars. Maar wat hun betekenis voor ons land en dan vooral de noordelijke provincies is geweest van de achtste tot de elfde eeuw, was me tot nu toe onbekend.

Waar de Vikingen me vooral als moordenaars en plunderaars zijn bijgebleven uit de verhalen en de films, leert de tentoonstelling me ook een andere kant zien. Zeker ze hebben huisgehouden in Friesland (of Frisia de oude naam van die provincie), maar de Vikingen die niet alleen het noorden van Europa bezochten, maar ook Constantinopel en zelfs Bagdad, zijn ook van invloed geweest op de handelsgeest van de Friezen. De Vikingen brachten uit het noorden barnsteen en glaskralen en uit het zuiden zijde en zilver, alsmede aardewerk en wapens. Niet alles was handelswaar, het ging voor een groot deel ook om geroofde goederen.

De Friezen nemen die handelsgeest over. Ze halen wijn uit Duitsland en verkopen dat weer in het noorden. Enkele van de grote, houten vaten zijn te zien op de tentoonstelling.
Munten om te betalen werden niet gebruikt. Ze bestonden wel, maar werden al dan niet in stukken gehakt om als betaalmiddel (‘hakzilver’) dienst te doen. Een deel van het hakzilver (gevonden in Wieringen) is tentoongesteld.
Het roven namen de Friezen ook over. Niet zelden sloten ze zich aan bij de Vikingen.

Wij Vikingen schetst ook een geheel ander beeld dat dat uit films als Wickie de Viking naar voren komt. Zo droegen ze helemaal geen gehoornde helmen. Ze vochten schouder aan schouder, voeren op smalle schepen, dus die hoorns zouden maar in de weg zitten. Sterker nog, de tentoonstelling leert dat veel Vikingen helemaal geen helm droegen. Het waren vaak arme boeren en konden zich zoiets niet veroorloven. Vermoedelijk hebben romantici in de kunststroming van de achttiende eeuw naar het beeld van de Germanen gekeken en dat over de Vikingen geplakt.

En nog iets. Het beeld van rauwe Vikingen met lange baarden en een onverzorgd uiterlijk blijkt ook helemaal niet te kloppen. Ze waren zelfs zeer bezig met hun uiterlijk. Er zijn metalen oorlepeltjes gevonden, de voorlopers van de wattenstaafjes. En kammen. En ze trimden hun baarden laten opgegraven attributen zien. Er is zelfs een voorloper van een strijkijzer te zien. Ze wilden kennelijk netjes voor de dag komen na een dag van roven en plunderen. Een echte eyeopener dus.

Niet alleen het roven en de economie uit de Vikingtijd komen aan bod op de tentoonstelling. Ook de kerstening die later volgde. Zo zijn er enkele houten doopvonten te zien.
Uit die tijd dateren ook de eerste (?) wetteksten waar de Friezen mee te maken kregen. Zo is er een wet die zegt dat een Friese Viking wordt uitgestoten. Als hij geplunderd, verkracht en gemoord heeft, wordt hij berecht. Er volgt alleen geen straf als hij er door de Vikingen toe gedwongen werd. Dan volgt geen boete of vredegeld en hij hoeft zelfs geen schadevergoeding te betalen.

Wat heel bijzonder is op de tentoonstelling, is de replica van een origineel vikingschip. Tien leerlingen van de opleiding Bouw en Infra en Maritieme Techniek van ROC Friese Poort hebben die in tien maanden gebouwd. Als basis gebruikten ze de afmetingen van het vikingschip Skuldelev V dat zich in het vikingmuseum in het Roskilde bevindt. Het schip, of wat er van over was, werd in 1959  gevonden door duikers in een fjord in de buurt van deze Deense stad.

Om het vijftien meter lange schip in het museum te krijgen is het in drie delen ‘geknipt’ en in het museum als een puzzel in elkaar gezet. Niet alleen mooi om naar te kijken, je mag ook aan boord.

De tentoonstelling is maar één doel voor de reconstructie. Als de expositie half maart is afgelopen, wordt het schip gereed gemaakt om door Friesland te varen. Na meer dan duizend jaar vaart er straks dus weer een vikingschip door Friesland. Het zou me niks verbazen als dat ook gebeurt tijdens het SKS skûtsjesilen.

 

 

Met al zes museumbezoeken in de afgelopen vier weken en nog een (vrijdag) te gaan, ben ik al goed op stoom om mijn Museumjaarkaart flink terug te verdienen. Hoewel, hoe vaak zou ik een museum bezoeken zonder die kaart? Juist!
Hoe kan ik deze vier weken, die ik als proefpensioen beschouw, doorkomen. Kan ik echt vier weken zonder mijn werk doorbengen ook als ik niet de heuvels in Scotland in trek? Welnu, met gemak leert deze ervaring. Van alles gedaan. Ook wel een of een paar dagen (soms aaneengesloten) thuis gebleven, omdat daar ook nog wel wat vrijwilligerswerk lag te wachten, maar uiteraard ook naar Maastricht en voorts volop ingezet ook op musea.

De meeste niet bij toeval, maar vanwege een tentoonstelling of andere bijzonderheid. Neem nu het Rijksmuseum in Amsterdam. Al een paar keer geweest, maar nog niet in de periode dat het voorwerk wordt gedaan voor de restauratie van de Nachtwacht, Rembrandts beroemdste schilderij. Dus hier gisteren (dinsdag) heen.
Leuk om gezien te hebben, maar het viel wat tegen. Indrukwekkend is de grote glazen constructie om de muur waar het immens grote doek hangt. Maar ik heb pech. In dit glazen huis overleggen drie mensen aan een bureau. Weinig spannend dus.

Gebouw
Maar goed, ronddolen door dit museum is al een genot op zichzelf. Zoveel kunstschatten. En het gebouw van architect Pierre Cuypers is een lust voor het oog. De eerste keer dat ik het Rijksmuseum bezocht, in augustus 2017, ging ik voor de Nachtwacht, maar werd betoverd door het gebouw zelf. Ik neem aan dat iedereen die dit leest en er geweest is, dit kan beamen.

Ook een bezoek gebracht aan het naastgelegen Van Goghmuseum. Eerder bezocht in augustus 2017. Maar de werken van deze schilder blijven me imponeren. Zoveel moois en door de goede uitleg op de bordjes, leer je het tijdsbeeld kennen. Zoals de werken die hij maakte in de periode dat Van Gogh was opgenomen in een ziekenhuis of inrichting in Arles.

Aardappeleters
Een tweede bezoek aan dit museum is geen overbodige luxe. De eerste keer is het totale overzicht van de werken van Van Gogh zo overweldigend, kan niet alles in een keer is te bevatten. Je moet er dus wel een tweede keer heen en ik denk ook een derde, om dieper in deze nalatenschap van de beroemde schilder te duiken. Al is het alleen maar om het schilderij Aardappeleters nog eens te zien.

Een derde schilderijenbezoek deze periode was vorige week zaterdag het Mauritshuis in Den Haag. Ook een herhaalbezoek en ook omdat de collectie zo omvangrijk en indrukwekkend is om alles in een keer te bevatten. Zaal na zaal zie je de mooiste schilderijen die Nederlands rijk is. Neem alleen al het betoverende Meisje met de parel van Johannes Vermeer.

Een speciale reden om nu naar het Mauritshuis te gaan, is de overzichtstentoonstelling Nicolaes Maes, een van de beste leerlingen van Rembrandt. Vooral de portretten van de slapende oude vrouw, en de verschillende uitvoeringen van de Luistervink zijn het bezoek meer dan waard. Je ziet werken die uit beroemde musea elders op de wereld komen, zoals Jezus zegent de kinderen (‘Laat de kinderen tot mij komen en verhindert ze niet…’) uit de National Gallery in Londen. En Abraham die zijn zoon Izak offert, uit het Agnes Etherington Art Centre in Ontario, Canadese zie je ook niet elke dag.

Aphrodite
Een geheel ander museum waar ik weer ben geweest deze periode is het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden. Nu hierheen vanwege de tentoonstelling Cyprus, Eiland in beweging. Een mooi overzicht van beelden en andere voorwerpen uit het zeer oude Cyprus. Het aanbod heeft een spanwijdte van wel negenduizend jaar.
Veel archeologische topstukken uit het Cyprus Museum zelf zijn hier nog tot half maart te zien, zoals het grote beeld boven dit verhaal. Heel veel beelden van Aphrodite de godin die volgens de legendes uit het schuim van de zee bij Palaepaphos zou zijn geboren. Ik wist het niet, maar onze maand april is naar haar vernoemd. Interessant ook om de invloeden van andere landen zoals Egypte en Griekenland.

Twee andere musea die ik heb bezocht zijn Speelklok en het Catharijneconvent in Utrecht. Zie daarvoor het verhaal hieronder, ‘Van klok tot kerststal’.

Nog één museum staat op mijn lijstje tijdens dit proefpensioen. Komende vrijdag zet ik koers naar Leeuwarden, het Fries Museum. Daar is nu de tentoonstelling Wij Vikingen. Die is gewijd aan de tijd van de vele Vikingaanvallen in Friesland, of Frisia, zoals dit noordelijke stukje Nederland ruim duizend jaar geleden heette.
Hoe ik deze tentoonstelling waardeer, lees je over een paar dagen in dit blog.

Twee musea bezocht vandaag in Utrecht. Speelklok, in de vroegere Buurkerk in het centrum van de Domstad, was een hernieuwde kennismaking. Daarheen nu vanwege de nieuwe aanwinst, de Clay klok uit 1738. De ‘Nachtwacht’ onder de speelklokken, meldt het museum vol trots. Daar kan ik me iets bij voorstellen. Klok hier voor een nadere uitleg over de klok: geschiedenis, aankoop door het museum en de restauratie in samenwerking met het Rijksmuseum.
Zeer verfijnd vervaardigd zo met mijn leke-ogen te zien. Schitterende details zoals de allegorische voorstelling van Mars, Apollo, Pegasus en de negen muzen (godinnen van de kunsten en de wetenschap).

En een fraai melodietje. Een van de tien werken van Georg Friedrich Händel, die speciaal voor deze klok zijn bewerkt (ingekort en middenstemmen weggelaten), zoals het Menuet uit de Ouverture van Arianna (opera Arianna in Creta) dat de gids met een druk op de knop tot leven laat komen. Een genot om naar te kijken en te luisteren.
Had het melodietje jullie hier graag laten horen, maar ben iets te onvoorzichtig geweest met het wissen van opnamen van mijn telefoon. Tot 5 januari wordt de klok nog een paar keer per dag spelend gedemonstreerd, dus moet ik binnenkort nog een keer naar dit museum toe om een opname te maken.

Het tweede museum was ik nog niet eerder geweest: het Catharijne Convent. Ondergebracht in een vroeger Karmelietenklooster, herbergt dit museum veel christelijke/geestelijke kunst. Voorwerpen, zoals – volgens een legende – de hamer waarmee Sint-Maarten de duivel heeft geslagen en afgodsbeelden heeft vernield.
En verder heel veel schilderijen met Bijbelse voorstellingen, zoals – uiteraard – tientallen (ik heb ze niet geteld) afbeeldingen van Maria met het kindeke Jezus, Izak die Jacob zegent, Mozes toont het volk de twee stenen tafelen met de tien geboden, Jozef door zijn broers verkocht, de genezing van de blinde, de overspelige vrouw (‘Wie zonder zonden is, werpe de eerste steen’), Lot en zijn dochters, de Samaritaanse vrouw (zie foto hierboven), de brede en de smalle weg, de kruisiging van Jezus. Allemaal een lust voor het oog. Niet alleen het totaalbeeld, maar ook de vele details in die werken.

En in deze kersttijd ook een ruimte vol met kerststallen. Groot en klein, oud en modern, zoals het plaatje hiernaast toont. Onderdeel van het evenement Kerstival en speciaal gericht op kinderen. Maar als ik om me heen kijk, zijn er volop volwassenen die net zo van genieten van de details in al die kerststallen.

Net als ik eerder in het Rijksmuseum heb ervaren tijdens en na mijn eerste bezoek, was de collectie te omvangrijk en te indrukwekkend om het allemaal in een keer tot me te laten doordringen. Zal er dus nog een paar keer heen gaan om meer en meer te genieten van de schoonheid van deze kunstschatten. Geen straf voorwaar.